Thỏa thuận khung giữa Mỹ và Iran đã tạo tiền đề chấm dứt giao tranh cũng như sự gián đoạn nghiêm trọng đối với hoạt động thương mại và cung ứng năng lượng tại Vùng Vịnh. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng không thể mong đợi các nền kinh tế trên khắp thế giới sẽ đơn giản phục hồi về trạng thái trước khi Mỹ và Israel bắt đầu không kích Iran vào ngày 28/2/2026.
Cuộc xung đột đã kích hoạt những thay đổi rất khó có thể đảo ngược.
Tái định hình trật tự năng lượng toàn cầu
Tình trạng gần như đóng băng của dòng chảy cung cấp dầu và khí đốt từ Trung Đông cùng với sự nhảy vọt của giá cả đang gây ra một sự dịch chuyển về quyền lực. Các nhà sản xuất năng lượng từ Vùng Vịnh đến châu Mỹ đang cạnh tranh gay gắt để duy trì hoặc gia tăng vị thế thống lĩnh, trong khi các khách hàng phải vật lộn để giảm thiểu sự phụ thuộc và củng cố nguồn cung.
Hệ quả là thị trường năng lượng đang thay đổi, cơ cấu năng lượng đang thay đổi và các bên tham gia vào lĩnh vực năng lượng cũng đang thay đổi.
Sự tổn thương sâu sắc của các quốc gia trên khắp châu Á, châu Âu và những khu vực khác phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu đang đẩy mạnh cuộc săn tìm các nguồn thay thế. Ở một số nơi như Hàn Quốc và Nhật Bản, thực trạng đó đã dẫn đến sự gia tăng quay về các loại nhiên liệu gây ô nhiễm hơn như than đá.
Nhưng về lâu dài, cú sốc năng lượng này - cú sốc thứ hai chỉ trong vòng bốn năm - có khả năng sẽ đẩy nhanh quá trình chuyển dịch sang các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió cũng như năng lượng hạt nhân.
Ông Daan Walter - Giám đốc Ember - tổ chức nghiên cứu năng lượng ở London (Anh), cho biết những cải tiến về công nghệ và hiệu suất của pin điện giúp sự chuyển dịch này khả thi hơn so với thời điểm Nga bắt đầu chiến dịch đặc biệt tại Ukraine gây ra cú sốc năng lượng toàn cầu vào năm 2022. Chẳng hạn, ở nhiều nơi, giá xe điện ngày càng vừa túi tiền hơn. Và vào tháng 4, lần đầu tiên điện gió và điện mặt trời đã tạo ra nhiều điện năng trên toàn cầu hơn so với khí đốt.
"Đây là một bước ngoặt lớn", ông Walter nói. "Vì vậy, nếu năng lượng tái tạo cách đây 5 năm có thể mới ở mức khó cạnh tranh, thì nay hầu như đã rẻ hơn rõ rệt." Các khoản đầu tư vào năng lượng tái tạo cũng trở thành một lựa chọn tốt hơn, hứa hẹn mang lại lợi nhuận trong khoảng thời gian gần 2 năm thay vì 30 năm như trước, ông nói thêm.
Mối quan hệ giữa các nhà sản xuất cũng đang thay đổi. Cuộc xung đột ở Iran đã làm gia tăng căng thẳng giữa Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Saudi Arabia, đồng thời thúc đẩy UAE rời khỏi liên minh dầu mỏ OPEC+. Tác động của sự ra đi này sẽ chỉ được cảm nhận đầy đủ khi sản lượng dầu trong khu vực tăng trở lại. Tuy nhiên, một OPEC (Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ) suy yếu có thể làm gia tăng sự biến động trên thị trường dầu mỏ. Sự rạn nứt này cũng thúc đẩy Saudi Arabia xích lại gần Nga hơn.
Ở phía bên kia Đại Tây Dương, Brazil, Venezuela, Colombia, Argentina và Guyana đang xây dựng năng lực sản xuất dầu riêng khi thế giới tìm kiếm các nhà cung cấp thay thế.
Trung Quốc hưởng lợi lớn
Nỗ lực xây dựng và đa dạng hóa mạng lưới năng lượng sẽ còn tiếp tục kéo dài sau khi chiến sự Iran kết thúc. Và Trung Quốc đang ở vị thế được hưởng lợi nhiều nhất từ sự bùng nổ kỳ vọng vào năng lượng tái tạo.
Quốc gia này vượt xa phần còn lại của thế giới trong xuất tuabin gió, cáp điện cao thế, máy biến áp, tấm pin mặt trời, pin lưu trữ, phần mềm quản lý dòng năng lượng và nhiều năng lực khác.
Vai trò ngày càng tăng của Trung Quốc trong đảm bảo nguồn cung năng lượng đáng tin cậy cho các quốc gia khác đã giúp gia tăng tầm ảnh hưởng và tầm quan trọng chiến lược của nền kinh tế số hai thế giới.
Trong khi đó, sự ngăn cản của chính quyền Tổng thống Trump đối với các dự án năng lượng tái tạo - thậm chí trả tiền cho các công ty để hủy bỏ các trang trại điện gió - đồng nghĩa với việc Mỹ về cơ bản đang rút lui khỏi cuộc cạnh tranh toàn cầu này và nhường lợi thế công nghiệp lẫn công nghệ cho đối thủ lớn nhất của mình.
Các lợi thế kinh tế còn được củng cố bởi các lợi thế địa chính trị. Cuộc xung đột Trung Đông đã khoét sâu hơn sự rạn nứt giữa Mỹ và các đồng minh lâu năm ở châu Âu, tạo ra một cơ hội khác cho Trung Quốc mở rộng vai trò lãnh đạo quốc tế.
Khó lấy lại niềm tin
Hiện chưa rõ liệu giao thông vận tải đường biển có thể một lần nữa di chuyển tự do qua Eo biển Hormuz - tuyến đường biển duy nhất để vận chuyển dầu mỏ, khí tự nhiên (LNG) và các hàng hóa khác ra khỏi Vùng Vịnh hay không.
"Tôi cho rằng Eo biển này sẽ không bao giờ quay trở lại sự thông thương tự do và ổn định chắc chắn như chúng ta từng thấy", Giáo sư Maurice Obstfeld, cựu chuyên gia kinh tế trưởng tại Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) nhận định.
Tương tự, niềm tin vào hòa bình, sự ổn định và thịnh vượng ngày càng tăng của khu vực cũng đã bị lung lay.
"Sức bật của các nền kinh tế Vùng Vịnh có thể bị tổn hại bởi lỗ hổng đã bộc lộ", ông Obstfeld nói, và điều đó "làm tăng vị thế đòn bẩy của Iran trong khu vực."
Về phía Mỹ, quyết định khơi mào một cuộc xung đột với Iran của ông Trump, kết hợp với quy trình hoạch định chính sách khó lường, đã làm xói mòn thêm niềm tin vào thiện chí và khả năng duy trì trật tự cũng như thương mại toàn cầu của Washington.
"Năng lực của Mỹ với tư cách là một lực lượng quân sự một lần nữa cho thấy sự hạn chế", ông Obstfeld nói. Và sự phản kháng liên tục của Iran "là một đòn giáng mạnh vào niềm tin toàn cầu đối với Mỹ với tư cách là một bên đảm bảo an ninh."
Kinh tế tăng trưởng chậm hơn và giá cả cao hơn
Ngân hàng Thế giới (WB) tuần qua vừa sửa đổi triển vọng kinh tế và hạ dự báo. Hiện tại, cơ quan này dự kiến tăng trưởng toàn cầu sẽ giảm xuống mức 2,5% trong năm nay, so với mức 2,9% vào năm 2025.
Lạm phát đang bắt đầu bùng phát trở lại. Tại Mỹ, lạm phát đã tăng tháng thứ ba liên tiếp, chạm mức tỷ lệ hàng năm là 4,2% vào tháng 5. Và thay vì lên kế hoạch cho đợt giảm lãi suất tiếp theo, Phố Wall đang kỳ vọng Cục Dự trữ Liên bang (Fed) sẽ tăng lãi suất ít nhất một lần trong năm nay. Tuần trước, Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) đã tăng lãi suất lên 2,25%. "Chiến sự ở Trung Đông đang gây ra các áp lực lạm phát", ngân hàng này tuyên bố.
Lãi suất cao hơn sẽ gây ra những tác động nghiêm trọng về lâu dài đối với cả các nước giàu và nghèo vốn đã gánh những khoản nợ công khổng lồ và đang phải sử dụng một phần ngân sách ngày càng lớn chỉ để trả chi phí lãi vay.
Các nền kinh tế châu Á, nơi bị ảnh hưởng nặng nề nhất trong cuộc khủng hoảng, đã gửi hàng loạt yêu cầu tới Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) để xin các khoản vay khẩn cấp nhằm giải cứu nền kinh tế và tài chính khỏi tác động từ chiến sự Iran.
"Nền kinh tế thế giới sẽ ở trong trạng thái bất an hơn", ông Gill nói. Và điều đó hoàn toàn không tốt cho việc lập kế hoạch dài hạn, đầu tư hay tăng trưởng.
(Theo The New York Times)
