Tại Diễn đàn “Tiết kiệm năng lượng cần sự chung tay của toàn xã hội” diễn ra ngày 16/6, các chuyên gia cho rằng tiết kiệm năng lượng không còn là giải pháp mang tính khuyến khích, mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh an ninh năng lượng đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu và nhu cầu điện tăng mạnh.
Ông Hoàng Việt Dũng, Phó Trưởng phòng Hiệu quả năng lượng và Chuyển đổi xanh (Bộ Công Thương), nhận định biến đổi khí hậu hiện đã trở thành thách thức trực tiếp đối với an ninh năng lượng trên cả ba phương diện: nguồn cung, độ tin cậy của hệ thống và chi phí của nền kinh tế.
Các hiện tượng thời tiết cực đoan như El Nino, hạn hán hay bão lũ bất thường đang làm gia tăng tính bất định của hệ thống điện, buộc ngành năng lượng phải duy trì dự phòng công suất cao hơn, kéo theo chi phí vận hành tăng và tạo thêm áp lực lên hạ tầng truyền tải cũng như logistics năng lượng.
Áp lực cung ứng điện được phản ánh rõ qua các kỷ lục phụ tải liên tiếp trong thời gian qua.
Ông Phạm Viết Thạch, Phó Trưởng ban Môi trường và Phát triển bền vững (EVN), cho biết nắng nóng kéo dài đã khiến nhu cầu làm mát tăng mạnh, đặc biệt vào buổi trưa và buổi tối. Riêng ngày 27/5/2026, công suất cực đại toàn hệ thống đạt 57.189 MW, tăng 5% so với mức đỉnh năm 2025. Tại miền Bắc, phụ tải tăng hơn 27% so với cùng kỳ năm trước.
Trong khi đó, nguồn điện bổ sung trong năm nay vẫn khá hạn chế. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, để vận hành an toàn, hệ thống điện cần bổ sung khoảng 6.000-7.000 MW mỗi năm. Tuy nhiên, từ nay đến cuối năm, nguồn điện mới dự kiến chỉ có khoảng 1.400 MW từ Nhà máy Nhiệt điện Quảng Trạch 1.
Theo ông Tuấn, áp lực còn lớn hơn khi nền kinh tế hướng tới mục tiêu tăng trưởng trên 10%. Với hệ số đàn hồi năng lượng/GDP hiện ở mức khoảng 1,2 lần, nhu cầu năng lượng có thể tăng khoảng 12%, tạo thêm sức ép đáng kể đối với hệ thống điện quốc gia.
Tiết kiệm điện là nguồn năng lượng rẻ nhất
Trước bối cảnh đó, các chuyên gia thống nhất rằng tiết kiệm năng lượng cần được xem là “nguồn cung đầu tiên” của nền kinh tế.
Ông Hoàng Việt Dũng cho rằng đơn vị năng lượng rẻ nhất là đơn vị không phải sản xuất ra nhờ các giải pháp tiết kiệm. Chi phí triển khai các biện pháp sử dụng năng lượng hiệu quả thấp hơn đáng kể so với đầu tư nguồn phát điện và lưới truyền tải mới.
Theo EVN, giá trị của mỗi kWh điện tiết kiệm không chỉ nằm ở việc giảm chi phí sử dụng điện, mà còn góp phần giảm áp lực đầu tư hạ tầng và hạn chế phải huy động các nguồn điện có chi phí cao.
Đặc biệt, chương trình điều chỉnh phụ tải (DR) được đánh giá là giải pháp quan trọng trong các khung giờ cao điểm. Chỉ cần một bộ phận khách hàng dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện sang khung giờ thấp điểm cũng có thể góp phần nâng cao độ an toàn vận hành của toàn hệ thống.
Các chuyên gia cũng thống nhất khu vực công nghiệp phải là trọng tâm của chiến lược tiết kiệm năng lượng. Hiện lĩnh vực này chiếm trên 50% tổng tiêu thụ năng lượng của cả nước, trong khi cường độ năng lượng của Việt Nam vẫn cao hơn mức trung bình khu vực, cho thấy dư địa tiết kiệm còn lớn trong các ngành thép, xi măng, hóa chất và dệt may.
Tuy nhiên, tiến trình này vẫn gặp nhiều rào cản khi không ít doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, vẫn sử dụng công nghệ lạc hậu, hiệu suất thấp và thiếu nguồn lực đầu tư đổi mới công nghệ. Bên cạnh đó, nhiều đơn vị vẫn coi điện năng là chi phí cố định thay vì là yếu tố có thể tối ưu để nâng cao năng lực cạnh tranh.
Một trong những giải pháp được thảo luận tại diễn đàn là thành lập Quỹ Thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả theo Luật số 77/2025/QH15.
Theo ông Hoàng Việt Dũng, đây là lần đầu tiên cơ chế hình thành một quỹ tài chính chuyên biệt cho tiết kiệm năng lượng được xác lập. Quỹ hoạt động theo hướng xã hội hóa, độc lập về tài chính và không trùng lặp với ngân sách nhà nước.
Chức năng của quỹ là cung cấp các khoản vay ưu đãi, hỗ trợ lãi suất và bảo lãnh tín dụng cho doanh nghiệp triển khai các dự án nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng, trong đó kiểm toán năng lượng là điều kiện đầu vào bắt buộc.
Đồng thời, các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của thị trường dịch vụ năng lượng (ESCO), mô hình cho phép doanh nghiệp dịch vụ đầu tư và vận hành các hệ thống tiết kiệm điện hoặc điện mặt trời mái nhà cho đơn vị sử dụng. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, tiếp cận giải pháp năng lượng xanh mà không cần bỏ ra chi phí đầu tư ban đầu lớn.
